..E-posta: ifre:
zEdebiyat'a Üye Ol
Ska Sorulanlar
ifrenizi mi unuttunuz?..
yi bir ak mektubu yazmak iin, neler yazacan bilmeden oturman, kalktnda da ne yazdn bilmemen gerekir. -Rouesseua
iir
yk
roman
deneme
eletiri
inceleme
bilimsel
yazarlar
Anasayfa
Son Eklenenler
Forumlar
yelik
Yazar Katlm
Yazar Ktphaneleri



u Anda Ne Yazyorsunuz?
nternet ve Yazarlk
Yazarlk Kaynaklar
Yazma Sreci
lk Roman
Kitap Yaynlatmak
Yeni Bir Dnya Dlemek
Niin Yazyorum?
Yazarlar Hakknda Her ey
Ben Bir Yazarm!
u An Ne Okuyorsunuz?
Tm balklar  


 


 

 




Arama Motoru

zEdebiyat > nceleme > stanbul > Hakan Tiryaki




14 Temmuz 2010
Osmanl Caddesi  
Boaz' Amak

Hakan Tiryaki


1999 ylnda henz Marmaray projesi ortalkta yok iken, ancak hararetli tartmalar gndemin bir kesinden girmeye alrken, bir stanbullu olarak dahil olmak istedim tartmalara. Kpr m? Tp geit mi? Yarma m, batrma m? Ka kpr? Fakat grdm ki stanbullu olmak yetmiyor iki kelime edebilmek iin. Baladm aratrmaya; ikinci binin sonuna gnler kala, ehr-i stanbulun Boaz ama histerisine dalverdim bir ucundan.


:BJJE:
nsz
1999 ylnda henz Marmaray projesi ortalkta yok iken, ancak hararetli tartmalar gndemin bir kesinden girmeye alrken, bir stanbullu olarak dahil olmak istedim tartmalara. Kpr m? Tp geit mi? Yarma m, batrma m? Ka kpr? Fakat grdm ki stanbullu olmak yetmiyor iki kelime edebilmek iin. Baladm aratrmaya; ikinci binin sonuna gnler kala, ehr-i stanbulun Boaz ama histerisine dalverdim bir ucundan.

I. Blm Boaz Amak

Aslnda gerekten bir eit histeridir bu; Boaz amak, iki ktay birbirine balamak. Binlerce yl ncesinden bu yana denenen, vazgeilen, tartlan Dolaysyla biraz gerilere gitmek gerek nce. nce anlayabilmek gerek Boaz amak ne demek.

Bilen bilir, bilmeyen iin de bir kez daha anlatalm. Der ki kadim destanlar;
o'dan alr adn Boazii. Binlerce yllk bir yasak ak hikayesinin kahraman gen ve gzel o'dan. Kahramanlar, tm zamanlarn gelmi gemi en byk kazanovas Zeus, dillere destan kskanlyla ei Hera ve kurban o. Yasak akn kokusu kpta yakay ele verince Zeus, lgna dnen Hera'nn gazabndan koruyabilmek iin zavall o'yu bir buzaya evirir. Fakat Hera yutmaz ve yakalatp yz gzl oban Argos'a teslim eder kk buzay. Zeus imdada yetiir, Hermes'i gnderir kurtarmak iin zavall o'yu. Hermes tatl namelerle yz gzn de uyutup ldrverir Argos'u; zgr klar kk buzay. Fakat bu sefer de ba belas bir sinek musallat eder Hera; o nereye, sinek oraya... o kaar, sinek kovalar; yakaladka srr, cann yakar kk buzann. Az, uz, dere tepe dz derken, koskoca bir ktann sonunda bir boaz keser yollarn Damalis denen yerde; yani imdiki Salacakta. Ve bir hamlede sradnda kar kyya, isim annesi olmutu o Boaz'n. Bosphorus yani imdiki adyla Boazii; 'buza geidi'.

Sadece bir tanesidir onun hikayesi Boaza atfedilen anlatlarn. Neden hala Kadkyn gbeinde bir boa durur tm heybetiyle, hi dndnz m?

Bir de Phineus vardr ki, lanetlenmi bir kr kahindir kendisi. Ama bilgeliiyle yol gsterir belki de yazl tarihin ilk kaiflerine; Argonautlara
'Yaknda Symplegadlar'a (arpan Kayalar) varrsnz. O kayalarn arasndan gemek zorunda kalacaksnz; ama ne zaman ki aralarndan biri gemeye kalksa o yce kayalar hemen birleir, aralarnda her ne varsa parampara olur. Dediimi yaparsanz sa salim geersiniz; kayalara varnca bir kumru uurun. Kumru geebilirse Argos gemisi de geebilir. Eer geemezse siz de geri dnn!'

Tabii bu acmasz Symplegadlar Bosphorus'un en eski ve sadk bekileridir ve Boaz her daim kabusu olmutur gzpek ilka denizcilerinin.

Ve bir sabah uyandklarnda iki ktann insanlar, Dareos'un kprs uzanmaktadr Asya'dan Avrupa'ya. 2500 yl nce ilk kpry kurdurtuyordu Dareos, mhendisi Mandrokal'a, Anadolu ve Rumeli Hisarlar arasna. Derler ki, dizdirip gemilerini yan yana, seksen bin askerini tad bir ktadan dierine.

Ksacas tarih boyunca hep sorun oldu onu amak; enine de boyuna da. Yz yllar boyunca rengarenk teknelerle bulutu iki kta insan. Yal Boaz alar boyunca bir yandan iki ktay birbirinden ayrd; bir yandan ar ar tad Karadeniz'in sularn ak denizlere...

Fakat doaya hkmetmeyi saplant haline getirmi insanolu, Boaz' da gzne kestirmiti bir kere. Bir gn cretli bir mektup ald II. Beyazt, Likardo adnda bir Cenevizli'den. 'zin verin bir kpr kuraym.' diyordu, Asya ile Avrupa'nn arasna. Asya'dan Avrupa'ya, dou-bat ikileminin en keskinletii ve birbiri iinde eriyip yittii topraklara. Dou ve batnn, Asya ve Avrupa'nn kesitii, yzletii yerde bir kpr.

Likardo'nun ardndan bir mektup da Da Vinci'den gelir Sultan'a. Belki de ilk kpr tartmasn balatr ve der ki mektubunda byk stad: 'ki yaka arasna alr-kapanr bir kpr yaplmal.' Fakat nedendir bilinmez, Osmanl en ihtiaml, en zengin dneminde bile itibar etmez bu an aan tekliflere. Belki bir gavurun projesi olduu iin, belki de kayklarn ekmei iin; kim bilebilir... Dolaysyla hala rengarenk tekneler boy gsteriyor, kavuturuyor iki kta insann.

Bir adam daha var ki adn anmadan gemek hakszlk olur. Tarih boyunca onun gibi geen yok Boaz'. Galata'dan, skdar'a kanat aarak yazdrm adn tarihe Hazerfan

II. Blm Osmanl Caddesi

19. yzyla gelindiinde rengarenk teknelere Eser-i Hayr adl vapur eklendi.(1844) Sabah Saryer'den kalkan vapur Boazii iskelelerine urayarak Bahekap'ya varr, akam da ayn rotay izleyerek dnerdi Saryer'e. Be yl sonra irket-i Hayriye katld Boaz'daki kervana buharl vapurlaryla. Ve ayn yllarda bir proje daha giriyor arivlere. S. Preault adnda bir adam gnmzden yz krk yl nce, bir tp geit projesiyle kveriyor ortaya. Preault 1860 ylnda -o gnk teknolojiyle dahi- Sirkeci-skdar arasna bir tp geidin yaplabileceini ileri srmekle kalmyor; hala stanbul Belediyesi arivinde yer alan 'Sirkeci-skdar Tp Geit Projesi'ni hazrlyor. stelik Sultan Abdlmecid ynetiminden sz konusu projeye ruhsat da alyor. Fakat tuhaftr ki projenin teknik izimi dnda hibir bilgi kalmyor geriye. Belki Sultan Abdlmecid'in 1861'deki lm belki de ekonomik ve siyasi tercihler bir kez daha engelliyor iki ktann artk Osmanl Caddesi olarak anlan Boazii'nde kucaklamasn.

Hi oturup ykseke bir yerden baktnz m Boaza? Bakmadysanz mutlaka bakmalsnz. Ancak o zaman anlarsnz Boaza neden Osmanl Caddesi denildiini

1891 ylnda bir haber yaylr tm stanbul'a; Sultan bir kpr kurdurtacaktr iki kta arasna. te bu tarihten sonra bir kpr histerisidir balar. Teklifler, projeler, sondajlar, sylentiler...

Kasm 1900'de ilk ciddi kpr projesi Almanya'dan gelir: 'Hamidiye Kprs'. Kral II. Wilhelm, Osmanl Caddesi'nin grkemine, ihtiamna yakr bir kpr projesi hazrlatmtr II. Abdlhamid iin. Kpr, Bosphorus Railroad Company tarafndan Anadolu Hisar ve Rumeli Hisarlar arasnda ina edilecek; iki kta insann 6 ayak zerinde birletirirken, ykselecek alt kubbesi ve yirmi drt minaresiyle tarihi yarmadann esiz siluetini Boaza tayacaktr. Ayrca zerine yerletirilecek top bataryalaryla Boazn savunmasnda da aktif bir rol stlenecektir. Ancak sre hzla ilerlerken II. Abdlhamitin kulana alnan sylentiler bir projenin daha arivlerdeki yerini almasna sebep olur. Sylentilere gre II. Wilhelmin asl amac Hamburg-Kalkta arasn demiryoluyla 12 gne indirmektir ve Sultan da bu durumdan phelenerek projeden vazgemitir.

te bu tarihlerden itibaren teklifler projeler birbirini kovalad. 1900lerin hemen banda ise Boaz gndemini bir Amerikal mhendis doldurdu. Frederich Storm, Tnel-i Bahri projesiyle kagelmi, Sarayburnu-Haydarpaa arasna bir tp geit ina etmeyi nermiti.

Ayn yllarda, 1908de, bu kez Fransz bir mhendis olan F. Arnodin ortaya kt. Sirkeci ve Haydarpaa garlarn Sarayburnu-skdar arasn bir kpr ile balarken, Salacak- Rumeli Hisar-Kandilli arasnda ayakl olarak ina edilecek ikinci bir kpryle Boazn almas sorununa iki aamal bir zm nermekteydi. Fakat bu iki proje de dnemin alkantl siyasi yaps iinde kaynayp gitti. 1915-1918 yllar arasnda Almanlarn Salacakta yapt sondaj almalar da I. Dnya savann kargaasnda unutuldu.

1931 ylnda Nuri Demira gndeme en ilgi ekici projelerden birini tad. San Fransisco'daki Golden Gate kprsn hayata geiren ekibe hazrlatt devasa bir projeyle kt ortaya. stedii; Ahrkap-Doanclar arasndaki 2560 m.lik mesafeyi sekizi karada, on alts denizde olmak zere toplam yirmi drt ayakla geecek bir devasa kpr ina etmekti. 3.5 ylda tamamlanacak bu dev proje, Mustafa Kemalin desteini de almasna karn, dnemin Nafia Vekili (Bayndrlk Bakan) Ali etinkaya engeline taklnca dierleriyle ayn sonu paylat.

Ancak projelerin ard arkas kesilmedi; Franszlar, Almanlar, Japonlar, konsorsiyumlar, siyasi giriimler birbirini izledi. Arada farkl bir proje de svirelilerden geldi. Onlar, iki ktay kavuturma yarna 1958 ylnda ilgin bir teklifle katldlar. svirelilerin nerisi; Bebek-Kandilli arasna kurulacak 850m. uzunluunda bir hat zerinde, 75 kiilik kabinlerin iki kta insann tayaca bir teleferik hattyd.

stanbul iin bir ehir plan hazrlayan Prost ayn yllarda yapt aratrmalarn sonucu olarak, iki yaka arasna bir kpr ina etmenin uzun vadede stanbul iin bir zm nitelii tamayacan, bunun yerine Boazn iki yakasnn rayl sistem ieren bir tp geitle birletirilmesi gerektiini aklad. Ancak grnen o ki 1930lardan itibaren tartlan ey, iki yakann nasl birletirileceinden ziyade, ina edilecek kprnn tr ve konumuydu. Dolaysyla Prostun nerisi de, 1860lardaki Preaultun projesiyle ayn sonu paylat.

III. Blm Mutlu(!) Son, Sonun Balangc

1900 ylnda balayan kpr histerisi 1973 ylnda Boazii Kprsnn alna kadar, 73 yl boyunca saysz projeye, giriime, tartmaya sebep olmu ancak 1973 ylndan sonra ksa bir sre iin durulmutu. Dareostan 2463 yl sonra ikinci kez Dou-Bat ya da Asya-Avrupa birbirine balanm, 29 Ekim 1973te Osmanl Caddesi resmen almt.

1900lerde at arabalarnn, atl tramvaylarn zamannda balayan kpr maceras, ancak 1973te, troleybslerin, otomobillerin, belediye otobslerinin, minibslerin ve kamyonlarn igal ettii bir stanbulda hayata geebilmiti. O zamanlar birka yz bin olan ehir nfusu 1970de milyonu am, ehrin iki yakas arasnda ulam salayan ehir hatlar iletmesi yetersiz kalm, deniz trafii eziyete dnmt. Oysa artk Boazii Kprs ile Saryer-Kadky arasndaki mesafe 30 dakikada katedilebilecek, bylelikle ulam sorunu kat stnde ve istatistiksel olarak zmlenmi olacakt.

Ancak ne yazk ki 1988 ylnda, ilkinin zerinden yalnz on be yl gemiken; ayn vaatler ve ayn umutlar, bir ka kilometre kuzeyde ina edilen ikinci kprye; Fatih Sultan Mehmet Kprsne yneldi. 2463 yl boyunca alamayan Boaz, on be yl sonra ikinci kez alt edilmi oluyordu. Ama maalesef ikinci kpr, birincisi kadar dahi nefes aldramad stanbula. 1950lerde balayan g dalgas ehrin nfusunu bir milyondan yaklak onbe milyona tarken, Osmanldan beri arpk gelien kent, plansz programsz bymeye devam etti. Bir ucu Gebzeye, dier ucu Silivriye vard, dayand. Her gn iki yaka arasnda gidip gelen insanlarn says milyonlarla ifade edilmeye balad. Dolaysyla 90l yllar, Boaz iki kez alt etmenin de sorunlar zmeye yetmediini gsterdi. Kpr-tnel tartmalar tekrar gnlk yaantmzda yerini ald. Sorun kpr m - tnel mi boyutunda tartldka da znde yatan korkun boyutlardaki ulam sorunu glgede kalmaya devam etti.

Son otuz yldr stanbuldan troleybsler geldi geti, yar otomatik vitesli Morris Leylandlar, krkl, iki katl otobslere brakt yerlerini. Halk otobsleri vazgeilmez olurken, minibsler ulam kaosunda hem kabusumuz oldu, hem kurtuluumuz. Saylar geometrik artan taksiler on binleri at. Kazkl-kazksz, paral-parasz yeni yollar ald. Suvat ve lev vapurlar da satlnca kmrl vapurlarn devri kapand ehir hatlarnda, mazotlular boy gstermeye balad Marmarada, Boazda. Tercihli otobs yollar icat oldu, hafif metro, hzl tramvay, deniz otobsleri girdi yaammza. zel otomobillerin says milyonu aarken, bu kadar aracn nasl olup da park yeri bulabildii ise ayr bir aratrma konusu oldu gnmzde. Belki de en acs; tm bunlar yaanrken, ehrin iki yakasnda da ulamn nemli bir ksmn srtlayan vefakar ve cefakar banliy trenlerinin ne modelinde, ne hznda ne de gzergahnda herhangi bir deiiklik olmad. 1955-1960 Fransz yapm vefal, sevimli banliy trenleri hala yz binleri srtlamaya devam etmekte.

lk kpr iflas ettikten sonra hizmete giren ikinci kpr de ne yazk ki stanbul'un ulam sorununa beklenen katkda bulunamad. Poplist politikalar ve bilimsel alt yapdan uzak yaklamlarn yaantmza katt ikinci kprnn toplu tamaya katks %10'larda kald. Bir taraftan da zel oto saysndaki art kamlad. Beraberinde getirdii balant yollar ehrin ehresinde dn olmayan tahribatlara yol at. TEM otoyolu gzergahnda mantar gibi biten gecekondular; tkenmeye yz tutmu orman alanlarna, su havzalarna kadar geldi dayand. Dolaysyla ikinci kpr, sadece ilk on ylnda ehirde dn olmayan bir tahribata sebep olmasna karn, yeni araylar da beraberinde getirdi.

Sonu; ba dndrc bir tempoda akp giden gnlk yaamn temel sknts haline gelen Boaz ama kabusu... Kprler, hzl feribotlar, deniz otobsleri, tp geitler Sorun hep ayn; Boaz amak

IV. Blm stanbullu Olmak

Sarayburnunu dndn m bir kere, dnyann btn denizleri alr nnde

stanbullu olmak demek denizi engel olarak deil, yaamn bir paras olarak grmek demektir. Ancak yaammzda doru olarak konumlandrdmzda gerek anlamn, gerek faydasn kavrayabileceiz Boazn Denize ramen deil, denizi kullanarak zebileceiz sorunlarmz. Fazlaca romantik gelebilir belki ilk bakta. Ama ancak bu tuhaf romantik bak asna sahip olmayan bir zihniyet, ilmi-irfan yok sayarak kazkl yollarla, dolgu alanlaryla, plansz yaplaryla tahrip eder yaamn kaynan.

Megaral Byzas bu topraklara geldiinde (M.. 658) kar kyda Khalkedonlular yaamaktayd; Yarmburgaz'dan, Pendik'ten, Fikirtepe'den arkeologlar paleolitik dnemin izlerini topladlar. Ta devri insannn, Khalkedonlular'n, Finikelilerin, Traklar'n, Roma mparatorluu'nun, Bizans'n, Osmanl'nn yurdu olmutur stanbul. Daha da nemlisi yetmiikibuuk millet, dilini, kltrn, inancn alm gelmi, stanbullu olmu; ve stanbul, stanbul olmutur.

Efsaneler yaam, efsaneler yaatm, 29 kez kuatlm, tarihe damgasn vuran 3 byk imparatorlua bakent olmu, yetmiikibuuk milleti, bir o kadar dili ve kltr iinde eritmi, iki ktaya yaylm, ei benzeri bulunmayan bir deniz kentinde; ehr-i stanbulda yaamann sorumluluk ve bilincine varabilmemiz dileiyle...

Hakan Tiryaki
Vira Dergisi 2007



Syleyeceklerim var!

Bu yazda yazanlara katlyor musunuz? Eklemek istediiniz bir ey var m? Katlmadnz, beenmediiniz ya da dzeltilmesi gerekiyor diye dndnz bilgiler mi ieriyor?

Yazlar yorumlayabilmek iin ye olmalsnz. Neden mi? nanyoruz ki, yreklerini ve dncelerini ekinmeden okurlarna aan yazarlarmz, yazlar hakknda fikir yrtenlerle istediklerinde diyaloa geebilmeliler.

Daha nceden kayt olduysanz, buray tklayn.


 


zEdebiyat yazar olarak seeceiniz yazlar kendi kiisel ktphanenizde sergileyebilirsiniz. Kendi ktphanenizi oluturmak iin buray tklayn.


Yazarn nceleme ana kmesinde bulunan dier yazlar...
Tarihi Kimler Yazyor? - I -
Tarihi Kimler Yazyor? - II -

Yazarn dier ana kmelerde yazm olduu yazlar...
lahi Adalet [iir]
Dalan nsanlar Neden Srekli Glmser? [Deneme]
Sallarn Altna - I - [Deneme]
Bize Deniz Ozan Gerek! [Deneme]
Cebinize 10 Tl Koyun [Deneme]
Sallarn Altna - Giri - [Deneme]
Bovinae Sapiens* [Deneme]
Sallarn Altna - II - [Deneme]
Sallarn Altna - III - [Deneme]
"Kuu Hicran Getirir, Dalgas Hsran Gtrr;" [Deneme]


Hakan Tiryaki kimdir?

Arlkl olarak deniz ve deniz kltr zerine yazyorum. uzun vadede "deniz edebiyat" en nemli dm. . .

Etkilendii Yazarlar:
hasan hseyin, yaar kemal, sait faik ncelikle yazmak ve ska da haddimi bilmek adna her daim borlu olduumu hissettiim ustalar. saygyla!


yazardan son gelenler

 




| iir | yk | Roman | Deneme | Eletiri | nceleme | Bilimsel | Yazarlar | Babali Ktphanesi | Yazar Ktphaneleri | Yaratc Yazarlk

| Katlm | letiim | Yasallk | Sakllk & Gizlilik | Yayn lkeleri | zEdebiyat? | SSS | Knye | ye Girii |

Custom & Premade Book Covers
Book Cover Zone
Premade Book Covers

zEdebiyat bir zlenim Yapm sitesidir. zlenim Yapm, 2024 | Hakan Tiryaki, 2024
zEdebiyat'da yaynlanan btn yazlar, telif haklar yasalarnca korunmaktadr. Tm yazarlarnn ya da telif hakk sahiplerinin izniyle sitemizde yer almaktadr. Yazarlarn ya da telif hakk sahiplerinin izni olmakszn sitede yer alan metinlerin -ksa alnt ve tantmlar dnda- herhangi bir biimde baslmas/yaynlanmas kesinlikle yasaktr.
Ayrntl bilgi icin Yasallk blmne bkz.